De vier smoesjes die ik in mijn werk als psycholoog veruit het vaakst hoor zijn: “morgen begin ik”, “ik heb het te druk”, “ik haal het in huis voor de visite” en “ik ben niet gedisciplineerd genoeg”.
Stuk voor stuk klinken ze logisch. En juist dat is het probleem: een goed smoesje voelt niet als een smoesje, het voelt als een redelijke verklaring.
In dit artikel bekijken we alle vier van dichtbij: welk psychologisch mechanisme er onder zit, en hoe je de gedachte ombuigt naar iets wat je wél vooruithelpt.
Inhoud van dit artikel
Waarom we onszelf zo overtuigend voorliegen
Eerst iets belangrijks, want het verklaart waarom smoesjes zo hardnekkig zijn. Een smoesje is geen leugen die je bewust verzint. Het is wat psychologen zelfrechtvaardiging noemen: je brein zoekt achteraf een nette verklaring voor iets wat eigenlijk ongemakkelijk ligt.
De functie ervan is je beschermen. Zolang “ik heb het te druk” de reden is, hoef je niet stil te staan bij een lastiger gedachte, bijvoorbeeld dat je bang bent om te falen, of niet goed weet waar je moet beginnen. Het smoesje neemt die spanning weg. Dat voelt op de korte termijn prettig, en precies daarom blijf je het herhalen.
De uitweg is dan ook niet jezelf hard toespreken. Het is het smoesje herkennen voor wat het is, en nieuwsgierig worden naar wat eronder zit. Dat is wat we hieronder per smoesje doen.
Smoesje 1: “Morgen begin ik”
Of de variant “maandag begin ik”. Het verraderlijke aan dit smoesje is dat het niet voelt als afstel, maar als uitstel – je gáát het tenslotte doen. Alleen kun je elke dag opnieuw “morgen” zeggen, en dan verandert er nooit iets.
Wat er psychologisch speelt: uitstelgedrag draait zelden om luiheid. Meestal zit er iets anders onder. Perfectionisme, bijvoorbeeld: als je het niet helemaal goed kunt doen, begin je liever niet, want dan kun je ook niet falen. Of je hebt simpelweg te veel tegelijk op je bordje en is dit het makkelijkste om door te schuiven. En soms ontbreekt de motivatie omdat je doel te ver weg ligt: “over een jaar slanker” zegt je brein vandaag te weinig.
Ombuigen naar: “Ik begin nu, klein.” Onderzoek waar jouw uitstel vandaan komt en pak dat aan. Is het perfectionisme? Bedenk dat afvallen ook lukt als je het “goed genoeg” doet; perfect hoeft niet. Te veel hooi op je vork? Dan is dat sowieso het aanpakken waard, los van je afslankdoel. Gebrek aan motivatie? Maak je doel kleiner en dichterbij. Niet “tien kilo dit jaar”, maar “vandaag een wandeling na het eten”. Een eerste stap die klein genoeg is om vandaag te zetten, haalt de hele drempel weg.
Smoesje 2: “Ik wil wel, maar ik heb het zo druk”
Dit smoesje is zo geaccepteerd dat bijna niemand het tegenspreekt. Druk zijn is normaal, zelfs een beetje een statussymbool. Maar laten we het eens toetsen.
Doe deze korte oefening: pak pen en papier en schrijf je vijf belangrijkste dingen in het leven op. Familie, gezondheid, werk, een hobby – wat voor jou telt. Schrijf daarnaast op waar je dag werkelijk naartoe gaat: werk, huishouden, schermtijd, sociale media. Leg de twee lijstjes naast elkaar. Hoeveel tijd krijgt jouw top vijf echt?
Wat er psychologisch speelt: “ik heb het druk” is vaak geen tijdsprobleem maar een prioriteitenprobleem. We maken altijd tijd voor wat we als urgent ervaren; alleen schuift wat belangrijk is (zoals je gezondheid) steeds achter wat urgent voelt (de volle inbox). Het ongemakkelijke inzicht uit de oefening hierboven is meestal: er ís tijd, hij gaat alleen ergens anders heen.
Ombuigen naar: “Het is nu even niet mijn prioriteit – en dat mag, mits tijdelijk.” Soms kún je door omstandigheden echt niet vol aan je gezondheid werken. Dat is prima, zolang het van tijdelijke aard is. Wees dan wel eerlijk: zeg niet “ik heb geen tijd”, maar “ik kies er nu bewust voor om dit later op te pakken”. Kijk welke kleine aanpassing nu al wél past, en zet in je agenda wanneer je echt begint. Door er tijd voor te reserveren maak je het jezelf makkelijker om die afspraak met jezelf ook na te komen.
Smoesje 3: “Ik haal het in huis voor de visite”
Een eerlijke vraag: hoe vaak haal je koek of snoep in huis “voor de visite”, en hoe vaak eet je het uiteindelijk zelf op? Als dat eerlijk antwoord “bijna wekelijks” is, dan weet je waar dit smoesje over gaat.
Wat er psychologisch speelt: hier spelen twee dingen. Ten eerste een aangeleerd idee over gastvrijheid – “een goede gastheer heeft iets in huis” – dat veel mensen van huis uit hebben meegekregen. Ten tweede is “voor de visite” een manier om de aankoop te rechtvaardigen zonder toe te geven dat je het zelf lekker vindt. Je koopt het voor jezelf, maar het etiket “voor de gast” maakt het acceptabel.
Ombuigen naar: “Ik haal het in huis voor mezelf – of niet.” Accepteer eerst eerlijk dat jij degene bent die het opeet. Wil je daarmee stoppen? Haal het dan simpelweg niet in huis; meestal weet je ruim van tevoren wanneer er iemand langskomt. En die zeldzame onverwachte visite? Stel je voor dat je zelf bij een vriendin op de bank zit en zij heeft niets bij de koffie. Zou je de vriendschap daarom opzeggen? Vrijwel niemand doet dat. De gedachte “ik moet altijd iets in huis hebben” is een gewoonte, geen wet – en gewoontes kun je veranderen.
Smoesje 4: “Ik ben niet gedisciplineerd genoeg”
Varianten zijn “ik heb geen wilskracht”, “ik ben te zwak” of “ik vind nu eenmaal te veel lekker”. Dit is het meest ondermijnende smoesje van de vier, omdat het niet over je gedrag gaat maar over wie je zou zijn.
Wat er psychologisch speelt: dit is een vaste mindset – het idee dat discipline een eigenschap is die je hebt of niet hebt. Het tegenovergestelde is een groeimindset: discipline is geen karaktertrek maar een vaardigheid, en vaardigheden kun je oefenen. Wie zichzelf bestempelt als “niet gedisciplineerd” maakt van een tijdelijk gedrag een vast etiket, en zo’n etiket werkt als een zichzelf waarmakende voorspelling: je verwacht te falen, dus je probeert het half, dus je faalt, dus je had “gelijk”.
Bovendien: discipline is vaak helemaal niet het probleem. Meestal speelt er iets anders. Een onduidelijk doel, geen helder beeld van wat je concreet moet doen, of verwachtingen die zo hoog liggen dat je wel moet teleurstellen.
Ombuigen naar: “Ik doe wat bij mij past.” Vraag je af waarom dat volhouden zo moeilijk gaat. Heb je een duidelijk doel? Weet je concreet wat je dagelijks moet doen? Ben je misschien veel te streng voor jezelf? Stel je verwachtingen bij naar iets realistisch: niet twintig kilo in twee weken – dat is onmogelijk én ongezond – maar bijvoorbeeld een halve kilo per week. Haalbare doelen voorkomen de teleurstelling die je rechtstreeks terugbrengt bij smoesje 1.
Wat deze vier smoesjes gemeen hebben
Als je de vier naast elkaar legt, valt iets op. Geen van deze smoesjes gaat eigenlijk over eten. Ze gaan over uitstel, over prioriteiten, over zelfbeeld, over hoe je met jezelf praat. Afvallen is voor een groot deel een gedragsvraagstuk, geen voedingsvraagstuk – en dat is goed nieuws, want gedrag kun je veranderen.
De rode draad in het ombuigen is steeds dezelfde: wees mild én eerlijk tegelijk. Mild, want jezelf afkraken voedt alleen het volgende smoesje. Eerlijk, want pas als je het echte mechanisme onder ogen ziet, kun je er iets aan doen. Zoals ik ook beschrijf in ons artikel over gezond afvallen: kleine, volhoudbare gewoontes werken beter dan strenge regels. En loop je toch vast, dan helpt ons overzicht van redenen waarom afvallen niet lukt je verder.
Begin klein, verwacht geen perfectie, en zie een terugval als informatie in plaats van als bewijs dat je het niet kunt. Dat is geen kwestie van wilskracht. Het is een kwestie van eerlijk kijken, en dan gewoon weer verdergaan.
Wil je liever niet zelf uitzoeken wat bij je past, maar meteen met een aanpak op maat beginnen? Doe dan de gratis keto-test en ontvang een plan dat is afgestemd op jouw situatie.
